Ben ik verslaafd?

Wat er eigenlijk gevraagd wordt en hoe er anders naar te kijken.

Ben ik verslaafd of is dit een normale gewoonte?

De meeste mensen die dit vragen willen geen diagnose, ze zoeken een antwoord wat persoonlijker van aard is.

De vraag komt natuurlijk niet uit het niets. Het verschijnt op typische momenten. Bijvoorbeeld een avond die nét iets te ver ging. Of wanneer je weer iets belooft wat je eerder al had beloofd. Na een poging om te minderen wat minder makkelijk bleek dan verwacht. Of soms gewoon bij een steeds terugkerend gevoel dat er iets niet helemaal klopt.

Voor sommige mensen is het een keertje een korte twijfel. Maar voor velen blijft de vraag keer op keer terugkomen en dan gaan ze op zoek naar een antwoord. 

Welk antwoord wil je hebben?

Het medische antwoord op die vraag is gebaseerd op een diagnostische checklist: frequentie, hoeveelheid, consequenties, tolerantie, afkick-verschijnselen. Vink genoeg vakjes aan en je kwalificeert. Vink er minder aan en je bent officieel in orde.

Voor ernstige lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid heeft dat kader natuurlijk zijn plek. Maar voor intelligente, functionerende mensen die voelen dat er iets aan de hand is, helpt het antwoord uiteindelijk verrassend weinig. Het bevestigt wat ze al weten of het stelt ze tijdelijk gerust. Meestal het laatste, want de meesten zoeken met het doel om gerustgesteld te worden. Ze willen graag horen dat alles ok is. Dat het normaal is. Dat ze zich even geen zorgen hoeft te maken. 

En dat zegt natuurlijk al best veel. Want het antwoord waar je op hoopt is gekoppeld aan het echte antwoord. Dus als je nu op zoek bent naar een artikel die je gerust gaat stellen, dan weet je het eigenlijk al. Maar aangezien je er nu toch bent, laten we eens gaan kijken wat dan wél de moeite waard is om jezelf te vragen. ​

Wat er eigenlijk gevraagd wordt​

Wat mensen namelijk vragen is veel persoonlijker. Iets in de trant van: kies ik hier nog wel echt voor? Verrijkt het me leven nog wel of houdt het me eigenlijk wat tegen? Kost het me meer dan dat het me geeft? 

Want zelfs als iemand je een definitief antwoord zou geven: ja, je bent verslaafd, of nee, je bent het niet, dan zou dat deze onderliggende vragen niet raken. Een label verandert niet hoe je leeft. Het raakt niet aan wat het patroon aandrijft, verklaart niet waarom het blijft terugkomen, en vertelt je niet wat je ermee moet.

De echte vraag gaat dus niet over een label of een harde conclusie. Hij gaat over je leven en of je daar wellicht iets op een andere manier moet gaan benaderen.

En wat gelijk de moeite waard is om op te merken: of de vraag blijft terugkomen. ​Want dat is op zichzelf al informatie. Want een vraag die beantwoord is, blijft niet terugkeren. De vragen die open blijven - die opnieuw bekeken worden, die weggeredeneerd moeten worden, die steeds opnieuw geruststelling vragen - wijzen waarschijnlijk wel ergens naar.

De vraag is dus niet of jouw gedrag kwalificeert als een medisch probleem.

Het gaat erom waarom die vraag voor jou relevant is en wat je met die informatie gaat doen.  

Wat er speelt​

De meeste mensen die hiermee worstelen zitten niet in een crisis. Het leven functioneert gewoon. Alles gaat z'n gangetje. En toch loopt er iets op de achtergrond dat meer aandacht begint te vragen.

Het klinkt als: "Ik kan stoppen als ik het echt wil." "Deze week was echt zwaar. Logisch dat ik dit nodig had." "Ik kies hier bewust voor. Het hoort gewoon bij wie ik ben." Iedereen doet wel iets en ik doe dit."

En daar zit ook een zekere mate van waarheid in. Maar de vaste uitleg heeft een specifieke functie: ze verminderen het ongemak van direct kijken naar wat er gebeurt. Ze houden de onderliggende vraag op een beheersbare afstand zonder hem werkelijk te beantwoorden.

Het verstand is daar erg goed in. Het vindt de verklaring die de situatie coherent maakt, in plaats van de verklaring die het meest accuraat is.

Het probleem zit hem natuurlijk niet in de verklaring. Maar het vergroot wel de uitdaging als de verklaring wordt genomen als volledig begrip of als een eindconclusie. 

Sta hier eens bij stil​

De onderstaande vragen zijn er niet om een oordeel te vellen. Ze zijn er puur om te kijken wat het bij je oproept. Om te kiezen of je iets wilt veranderen. Er is niemand aan wie je verantwoording hoeft af te leggen, geen goed antwoord, alleen wat je bij jezelf opmerkt.

Over controle en keuze:

Wanneer je besluit het niet te doen, lukt dat je dan ook consequent?

Wordt een heldere keuze later ineens weer onderhandelbaar is?

Zeg je dat je zou kunnen stoppen, terwijl je eigenlijk nooit een break neemt?

Over de trek en verlangen:

Komt het automatisch op bij bepaalde momenten; stress, verveling, beloning, het einde van de dag of de week?

Is het de standaardreactie geworden op uiteenlopende situaties?

Voelt het alsof er iets mist of beïnvloedt het je gemoedstoestand nadelig als het een keer niet beschikbaar is?

Over hoe het zich gedraagt:

Neemt het meer tijd, geld of mentale ruimte in dan vroeger?

Begint het gebieden van je leven te raken die ertoe doen, zoals je relaties, werk, gezondheid, hoe je naar jezelf kijkt?

Over eerlijkheid:

Merk je dat je het bagatelliseert tegenover anderen, of tegenover jezelf?

Is er een deel van wat er speelt dat je niet aan de buitenwereld laat zien?

Voel je dat er iets niet klopt, ook al kun je het niet volledig benoemen?

Over richting:

Is dit iets dat positief bijdraagt aan je leven?

Is de toestand die het creëert iets wat je zou kiezen als je vrij zou kiezen?

Beweegt het je naar het leven dat je wilt, of er langzaam vandaan?

Wat de antwoorden je vertellen

Als de bovenstaande vragen geen herkenning oproepen, dan is dit waarschijnlijk niet het juiste stuk voor jouw situatie. Maar als meerdere ervan iets met je doen, dan staat de kwestie eigenlijk niet meer open. ​Je weet het al. Wat open stond was niet het antwoord. Het was de bereidheid om er direct naar te kijken.

Je hoeft nu niets te beslissen. Maar als wat je net las niet neutraal was, dan is wat je bekijkt de moeite waard om goed te begrijpen.

Hoe er anders naar te kijken

De vraag - ben ik verslaafd? - is een drempelvraag. Onder bepaalde omstandigheden heb je een diagnose. En onder andere ben je in orde. Het geeft een zwart/wit antwoord dat voor de meeste mensen heel weinig aansluit bij wat er echt speelt en nog belangrijker, hoe daarmee om te gaan.

Een nuttigere benadering is begrijpen wat het terugkerende patroon precies aandrijft, wat het doet en waarom het blijft terugkomen.

Het verschijnt onder herkenbare omstandigheden. Het biedt betrouwbare verlichting. Het wordt met de tijd automatischer. Het begint minder te voelen als iets wat je kiest en meer als iets waar je naar terugkeert. En dat gaat bijna nooit over het gedrag zelf - het gaat over waar het gedrag op reageert.

Dat patroon heeft een structuur. Zodra je die helder ziet, beantwoordt het de vraag of je een andere relatie moet hebben met het gedrag zich vaak vanzelf. Niet door dwang. Maar omdat wat het gedrag voor je deed niet langer op dezelfde manier nodig is.

Dat is wat het begrijpen van het patroon verandert. Niet het gedrag direct, maar de greep die het heeft.